TIP EĞİTİMİ TARİHİ

Hazırlayan: Prof. Dr. Ayşe Tosun

Bölüm: Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları

GENEL BİLGİLER

Doğumdan itibaren her yaştaki kişi, normal yaşamını engelleyen, kendini rahatsız eden bir yakınması olduğu zaman çözümü için hekime başvurur. Hekim sağlığı değerlendiren, hastalıkları tanıyan ve tedavi eden kişidir. Hekimlik aynı zamanda bir sanattır; hekimin analitik ve eleştirel düşünme becerisini tıbbi uygulamalarda kullanma becerisi, temel konusunun insan olması, insanın beden ve ruh sağlığı, doğal olarak toplumun sağlığı ile ilgilenmesi tıbbın sanat yönünü oluşturur. Hekimin bu sanatı nasıl uygulayacağı donanımlarına bağlıdır.

Tıp eğitiminin temel amacı "iyi hekim" yetiştirmektir. Tıp eğitimi tarih boyunca hep önemsenmiş ve niteliği tartışma konusu olmuştur.

Mezopotamya'da 5000 yıl önce ortaya çıkan tıp sanatı, sonraki medeniyetlere aktarılıp geliştirilerek, günümüze kadar gelen bilimsel tıbbın ortaya çıkışını sağlamıştır. Tıp sanatının, tıp eğitimi tarihinde gelişimi; Mezopotamya-Mısır tıbbı, Yunan-Roma tıbbı, İslam tıbbı, Rönesans ve sonrasında Avrupa'nın geliştirdiği tıp olarak sıralanabilir.

ANTİK DÖNEM VE İSLAM TIBBI

Tarih öncesinde hekimlik din ve büyünün etkisi altındadır. Yunanlıların hekimlik tanrısı olarak kabul ettikleri Asklepios için yapılan tapınaklar "Asklepionlar"dır. Asklepionlar hem ilk hastaneler, hem ilk tıp okulları hem de tapınaklardır.

Milattan önce V. yüzyılda Hipokrat gözlemin önemini ortaya koyarak, felsefeden bağımsız bilimsel tıp dönemini başlatmıştır. Hipokrat, hastalığın doğal bir olay olduğunu, kökeninin doğal nedenlerde aranması gerektiğini ve tedavi yöntemi olarak da öncelikle zarar vermemeyi (primum non nocere) benimsemiştir. Hipokrat bu dönemde hastalıkların nedenlerini, tedavilerini ayrıntılı bir şekilde tanımlamış, bir hekim ve usta olmuştur. Bu dönemde hekimlik, babadan oğula geçen ya da çıraklık ile ustadan öğrenilen uygulamaya dayalı bir meslek olarak tanımlanmıştır.

İlk tıp okulları Kos, Knidos ve Bergama'da açılmış, bu okullarda hekimin yaratıcılığının doğuştan gelen bir yetenek olduğu ve usta-çırak ilişkisine dayalı bir eğitim olduğu savunulmuş, kişiye özgü durumlar değil, ortak özellikler ve benzerlikler bulunarak gerçekçi tıp anlayışının temelleri atılmıştır.

Milattan sonra IV. yüzyılda orta çağ tıp eğitiminde İran'da Cundişapur hastanesi tıp eğitim merkezi olmuş, ilk tıp toplantısı bu merkezde gerçekleştirilmiştir. İslam tıbbı Galen, Hipokrat ve Yunan bilim insanlarının temeli üzerinde gelişen bir tıp olmuş, hekimlik saygın bir meslek olarak kabul görmüştür.

Ebûbekir er-Râzî (865-925)

Arap dünyasından Ebûbekir er-Râzî, "ateşin bir hastalık olmadığını, vücudun hastalığı atmak için bir reaksiyonu olduğunu" ifade etmiş, çiçek ve kızamık hastalıkları hakkında ilk kitabı yazmış, kendisinden sonraki 600 yıl boyunca hastalıklara yaklaşımı, tıp eğitimiyle ilgili eserleri Avrupa'da başvuru kaynağı olmuştur.

İbni Sina (980-1037)

İslam dünyasında Şeyhü'rreis, Batılılara göre hekimlerin piri, Avicennae (vazgeçilmez) olarak tanınan İbni Sina'nın en büyük tıbbi eseri Kanûn fî't-Tıb'dır. Bu kitap:

Anatomi, fizyoloji gibi temel tıp bilgilerini

Organları ve hastalıklarını

Ateş gibi organa özgü olmayan hastalıkları

Beyin zarı iltihabını

Veremin bulaşıcı olduğunu

Vebanın sıçanlarla bulaştığını

tanımlamıştır. Kitapları Doğu ve Batı dünyasında tıp eğitiminde yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulmuştur.

ORTA ÇAĞ VE RÖNESANS DÖNEMİ

Onuncu yüzyılın sonlarında tıp okulu eğitimi üç tip olarak belirlenmiştir:

1. Hastanelerde verilen eğitim

2. Özel okullarda ünlü hocalarca verilen eğitim

3. Usta-çırak ilişkisine bağlı öğretim

Formel tıp eğitimi orta çağın sonlarında Avrupa'da üniversitelerin tıp okullarının açılmasıyla başlamış, 1096'da Salerno'da kilise hastanesinde düzenli eğitim veren, kadınların da eğitim alabildiği ilk formel tıp okulu kurulmuştur. Bu dönemde hekim olmak için üç yıl mantık, beş yıllık tıp eğitimi sonrası, halkın önünde yapılan sınavı geçip, Salerno hocalarının onayıyla bir yıl tecrübeli bir hekimin yanında staj yapmak gerekiyordu.

XI. yüzyılda İslam dünyası hekimleri, hastahaneleri, kütüphaneleri ve diğer bilim kurumlarıyla ileri bir hayat sürerken, orta çağ Avrupa'sı teşhis ve tedavinin ilkel şartlarda yapıldığı ve gerçekle bağdaşmayan inanış ve uygulamaların hâkim olduğu bir dönemdeydi. Avrupa, İslam tıbbını XII. yüzyılın başlarından itibaren takibe çalışmış, XIII. yüzyılda ilk standart tıp eğitimlerinin verildiği Bolonya ve Montpellier gibi tıp okullarında Galen ve Hipokrat'ın eserleri, Arap tıbbı metinlerinin çevirisi, İbn Sînâ'nın Kanûn'u, İbn Rüşd'ün risaleleri eğitimde yer almaktaydı. Avrupa'da XII. yüzyılda başlayan ve çağdaşlaşmanın olduğu bu dönem, XII. yüzyıl Rönesans'ı olarak adlandırılmıştır.

ANADOLU VE OSMANLI DÖNEMİ

Türkiye Selçuklularının Anadolu'da yaptırdığı bilinen ilk tıp merkezi, 1210 yılında kurulan Selçuklu hükümdarı Gıyâseddîn Keyhüsrev'in genç yaşta vefat eden kız kardeşi anısına inşa edilen Gevher Nesibe Tıp Medresesi'dir. Bu merkezin batısında dârüşşifâ (şifâiye), doğusunda tıp medresesi (gıyâsiye) bulunmaktadır.

Anadolu Selçuklu tıbbının en önemli yönlerinden biri tıp dilinin Türkçeleştirilmeye başlamasıdır. İlk Türkçe tıp eseri XIII. yüzyılda yazılmıştır (Tuhfe-i Mübârizî).

Osmanlı devletinde hekim yetiştiren ilk tıp kurumu ise Kanuni Sultan Süleyman'ın Süleymaniye Külliyesi'dir [1556]. Külliyede bağımsız tıp eğitiminin verildiği Süleymaniye Tıp Medresesi, Süleymaniye Dârüşşifâsı ve eczahane vardı.

MODERN TIP EĞİTİMİNİN GELİŞİMİ

Avrupa'da reform hareketi ve matbaanın kullanılmaya başlanması ile tıp kitapları Latinceye çevrilmiş, 16. ve 17. yüzyılda tıp eğitimi gözlem ve deneylere dayalı olmaya başlamıştır. Bu dönemde tıp eğitimi Fransız devriminin de etkisiyle şehir dışında büyük hastanelere taşınmıştır.

Önemli tıp okulları:

1726 → İngiltere'de Edinburgh Tıp Okulu

1765 → ABD'de Philadelphia Tıp Okulu

Modern tıp ve tıp eğitiminin başlaması 19. yüzyılda olmuş, Alman ekolunun etkisinde anatomi, fizyoloji ve patoloji dersleri laboratuvarda verilmeye başlanmıştır. ABD'de ezberci eğitimin yerine problem çözen ve eleştirel düşünen hekim yetiştirmek, araştırmaya dayalı bilim üretmek hedef alınmıştır.

William Osler ve Klinik Eğitim

ABD tıp eğitiminde önemli bir isim olan William Osler, temel bilimlerin klinik bilimlere entegrasyonunu sağlamış, stajyerlik ile öğrencilerin kliniklerde çalışmasına olanak sağlamıştır.

Flexner Raporu (1910)

Tıp eğitim tarihinde dönüm noktalarından biri, 1910 yılında Abraham Flexner tarafından hazırlanan rapordur. Flexner:

Tıp eğitiminin farklı kalitelerde verildiğini

Standardize edilmesi gerektiğini

Hekimlere kendini geliştirme ve sorgulama olanağı tanınmasını

Tıbbi uygulamaların bilimsel ağırlığının artırılması gerektiğini

ifade etmiştir. Bu rapor sonrası üniversitelerde önce temel bilimler, arkasından klinik eğitimlerin verilmesi ve bilimsel araştırmalara ağırlık verilmesi benimsenmiştir.

Kronolojik gelişim:

1920'ler → Tıp okulları ve eğitim hastanesinin birlikte olduğu akademik tıp merkezleri kurulmuştur

1950'ler → Organ-sistem temelli eğitimler, öğrenme-öğretme odaklı eğitimler ön plana geçmiştir

1980'ler → Probleme dayalı, topluma dayalı, aktif eğitim, öğrenci merkezli ve yeterliğe bağlı eğitim gibi yaklaşımlar tartışılmaya başlanmıştır

TÜRKİYE'DE TIP EĞİTİMİ TARİHİ

Ülkemizde modern tıp eğitiminin başlangıcı, "Tıbhane-i Amire ve Cerrahhane-i Amire" adlı tıp okulunun açılış tarihi olan 14 Mart 1827 olarak kabul edilmektedir. O dönemde tıp eğitimi batıda olduğu gibi dört yıldı. Son sınıfta usta ve yetenekli olanlar sınava alınır ve başarılı olanlar askeri hastanelere veya ordunun tabur alaylarına muavin tabip unvanı ile tayin edilirdi. Orada bir hekimin gözetiminde birkaç sene çalışıp deneyim kazandıktan sonra serbest hekim olurlardı.

Dünyada tıp eğitimi Flexner raporuna göre düzenlenmekte iken, aynı zaman diliminde Türkiye'de Refik Saydam ile sağlık hizmetlerinin sistemli bir şekilde yürütüldüğü, ülkenin koşullarına göre sağlık hizmetleri yapılandırıldığı ve Türk kadınına tıp eğitimi içinde yer alma hakkının verildiği bir dönem başlamıştır.

Türkiye'de 1933 yılı sonrası, Hitler Almanyası'ndan ve Avrupa'dan kaçan bilim insanları ve o dönemde yetişen hekimlerimizle birlikte İstanbul Tıp Fakültesi, Avrupa'da o dönemin en iyi tıp fakültelerinden biri olmuştur.

Türkiye'de kurulan tıp fakülteleri:

1927 → Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi

1955 → Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi

TÜRKİYE'DE PEDİATRİ EĞİTİMİ

Tıp eğitimi içerisinde pediatri eğitimi, 1850'li yıllardan sonra çocuk kliniğinin ilk kurulduğu yer olan Paris'te başlamış, 1870-80'li yıllarda Avrupa'da ve Amerika'da pediatri eğitimi giderek yaygınlaşmıştır.

Türkiye'de pediatri eğitimi 1884'de başlamıştır. İlk resmi çocuk hastanesi, 1899 yılında Sultan II. Abdülhamit tarafından yaptırılan Şişli Etfal Hastanesi'dir. İlk çocuk hastalıkları uzmanı olan İhsan Hilmi Alantar, 1923 yılında göreve başlamış, Türkiye'de bilimsel pediatrinin kurulmasına öncülük etmiştir.

TIP EĞİTİMİNDE GÜNCEL GELİŞMELER

Ülkemizde mezuniyet öncesi tıp eğitimi ile ilgili sorunların tartışılması 1970'li yıllarda başlamış, 1990'lı yıllarda Türk Tabipleri Birliği (TTB) ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ortak çalışmaları sonucunda tıp eğitimindeki sorunlar net ortaya konulmuştur.

TTB, tıp eğitiminin Türkiye'nin gereksinimlerini karşılayan yetkin pratisyen hekim yetiştirilmesi, tıp eğitiminin topluma dayalı ve problem çözmeye yönelik aktif eğitim yöntemi ile verilmesini önermiştir.

2001 yılında tıp eğitiminde standardizasyonu sağlamak, amaç ve hedeflere uygun bir eğitim programı çerçevesi oluşturmak, tıp fakültelerine yol göstermek adına çok sayıda eğitimcinin katılımıyla "Ulusal Çekirdek Eğitim Programı (ÇEP)" hazırlanmıştır.

SONUÇ

Cumhuriyet döneminin başlangıcında Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde Batı eğitim sistemini benimseyen tıp fakültelerinde yetişen hekimlerin çalışmaları ve devletin düzenlediği iyi politika ve programlar sayesinde, 25-30 yıl içinde sıtma, trahom gibi hastalıklar ortadan kalkmış, çocuk ölümleri azalmış, verem hastalığıyla savaşta büyük ilerlemeler kaydedilmiştir.

II. Dünya Savaşı sırasında ülkelerinden kaçan Dr. Frank gibi hekimler ülkemize davet edilmiş ve Atatürk tarafından Türkçe ders anlatmaları ve Türkçe kitap yazmaları şart koşulmuştur. Batı tıbbındaki ilerlemeler, o ülkelere gönderilen hekimlerle de yakından izlenmeye devam edilmiştir.

Bilimde uzmanlaşmanın başladığı ve bilgi üretiminin inanılmayacak boyutlara ulaştığı bu devirde, eskiden olduğu gibi bütün bilim dallarını bilmenin imkânsızlığı bilim adamlarını daha dar alanlarda uzmanlaşmaya zorlamaktadır. Son yıllarda ise teknolojinin hızla gelişmesiyle teşhiste kullanılan cihazlar hekimin yerini alacak hale gelmiş, hastalar ile hekimler arasındaki derin ilişki kaybolmuştur.

İyi hekimlik eğitimi için önce felsefe, sonra da tıpta deneyim ve beceri kazanmak gerekir.

Tıp mesleğinin bilim tarafı eğitim programı içinde, sanat tarafı hasta başında eğitici-öğrenci (usta-çırak) ilişkisi içinde öğretilir; düşünce tarafı kişisel çabalarla ve kültürel faaliyetler içinde geliştirilir, etik tarafı ise aile fertlerini ve öğretmenleri örnek alarak şekillenir.

Tıp bir bilim, hekimlik ise sanattır. Hekim sadece bir meslek mensubu değil, geniş kültürüyle de sanatkâr, filozof tabiatında bir insan olmalıdır. Bu nedenle tıp doktoru için bilge anlamına gelen "hekim" sözcüğü kullanılmaktadır.

İnsanlığın 20 yıl öncesine kadar biriktirdiği binlerce yıllık tıp birikimi günümüzde 3-5 yılda bir yenilenmekte, hekimler yeni bilgileri takip etmek için adeta bir öğrenci gibi gayret göstermektedirler. Yarının bilimine ise bugünkü bilgi ve deneyimlerimiz temel olacaktır.